Bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong thực hiện Luật chuyển đổi số năm 2025 ở Việt Nam

Việc Quốc hội ban hành Luật Chuyển đổi số năm 2025 đánh dấu bước tiến quan trọng trong hoàn thiện thể chế phát triển quốc gia số. Lần đầu tiên, Việt Nam có một đạo luật điều chỉnh toàn diện các hoạt động chuyển đổi số ở phạm vi quốc gia. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội to lớn, chuyển đổi số cũng đặt ra nhiều vấn đề mới liên quan đến quyền con người và quyền công dân, đặc biệt là các vấn đề về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, quyền tiếp cận thông tin và nguy cơ gia tăng bất bình đẳng số giữa các nhóm xã hội. Do đó, việc nghiên cứu bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong quá trình thực hiện Luật Chuyển đổi số năm 2025 có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn, góp phần xây dựng môi trường số an toàn, nhân văn và phát triển bền vững.
Quyền con người, quyền công dân trong môi trường số
Quyền con người là những quyền cơ bản, vốn có của mỗi cá nhân, được pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế công nhận, tôn trọng và bảo vệ. Trong khi đó, quyền công dân là những quyền con người được Nhà nước ghi nhận và bảo đảm thực hiện trong mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân của một quốc gia cụ thể.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, các quyền con người và quyền công dân không mất đi mà được mở rộng và biểu hiện dưới những hình thức mới. Đó là quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư trên không gian mạng, quyền tiếp cận thông tin và dịch vụ số, quyền bình đẳng trong tiếp cận công nghệ. Những quyền này ngày càng trở thành yếu tố quan trọng bảo đảm cho sự phát triển công bằng và bền vững của xã hội số. Theo quan điểm của nhiều tổ chức quốc tế, chuyển đổi số cần được triển khai theo hướng lấy con người làm trung tâm, bảo đảm các quyền cơ bản của con người trong môi trường số. Điều này cũng phù hợp với định hướng phát triển của Việt Nam trong quá trình xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.
 Cơ sở pháp lý bảo đảm quyền con người trong chuyển đổi số ở Việt Nam
Ở Việt Nam, việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong chuyển đổi số được đặt trên nền tảng hiến định. Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật” . Trên cơ sở đó, Luật Chuyển đổi số năm 2025 đã cụ thể hóa nhiều nguyên tắc quan trọng như: lấy người sử dụng làm trung tâm, bảo đảm tiếp cận bình đẳng các dịch vụ số, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư, bảo đảm an toàn, an ninh trong môi trường số. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật liên quan đến chuyển đổi số ở Việt Nam cũng từng bước được hoàn thiện thông qua nhiều văn bản như Luật An ninh mạng năm 2018, Luật Giao dịch điện tử năm 2023, cùng các chương trình, chiến lược quốc gia về chuyển đổi số . Những quy định này tạo thành nền tảng pháp lý quan trọng cho việc bảo vệ quyền con người trong môi trường số.
Thực tiễn bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong chuyển đổi số
 Những kết quả đạt được
Trong những năm gần đây, quá trình chuyển đổi số ở Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Hệ thống dịch vụ công trực tuyến được mở rộng, giúp người dân và doanh nghiệp tiếp cận các dịch vụ hành chính một cách thuận tiện, minh bạch hơn. Việc xây dựng và khai thác các cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, bảo hiểm xã hội đã góp phần giảm thủ tục hành chính, tiết kiệm chi phí xã hội và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Thông qua các nền tảng số, quyền tiếp cận thông tin và quyền được phục vụ của người dân ngày càng được bảo đảm tốt hơn. Những kết quả này tạo nền tảng quan trọng cho việc triển khai hiệu quả các quy định của Luật Chuyển đổi số năm 2025.
Những vấn đề đặt ra
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi số cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo đảm quyền con người và quyền công dân.
Trước hết, nguy cơ xâm phạm dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trên môi trường số ngày càng gia tăng, trong khi nhận thức và kỹ năng số của một bộ phận người dân còn hạn chế.
Thứ hai, khoảng cách số giữa các vùng miền và giữa các nhóm xã hội vẫn còn tồn tại, ảnh hưởng đến quyền tiếp cận bình đẳng các dịch vụ số, đặc biệt đối với người cao tuổi, người khuyết tật và người dân ở vùng sâu, vùng xa.
Thứ ba, cơ chế giải quyết tranh chấp, khiếu nại và bảo vệ quyền trong môi trường số vẫn chưa thật sự đồng bộ và hiệu quả, cần tiếp tục được hoàn thiện trong quá trình triển khai Luật Chuyển đổi số.
Một số giải pháp bảo đảm quyền con người trong thực hiện Luật Chuyển đổi số
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến chuyển đổi số, đặc biệt là các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và an toàn thông tin. Các quy định mang tính nguyên tắc của Luật Chuyển đổi số cần được cụ thể hóa bằng các văn bản hướng dẫn thi hành nhằm bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn.
Thứ hai, nâng cao năng lực thực thi của các cơ quan nhà nước trong quản lý, khai thác và chia sẻ dữ liệu số; đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình trong cung cấp dịch vụ công trực tuyến và xử lý các hành vi xâm phạm quyền trên môi trường số.
Thứ ba, đẩy mạnh phổ cập kỹ năng số và nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ trong môi trường số. Việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật về chuyển đổi số cần được thực hiện bằng nhiều hình thức phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Thứ tư, tiếp tục đầu tư phát triển hạ tầng số, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhằm bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận các dịch vụ số.
Thứ năm, tăng cường cơ chế giám sát xã hội và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong môi trường số.
Tóm lại, Luật Chuyển đổi số năm 2025 là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng hành lang pháp lý cho quá trình phát triển quốc gia số ở Việt Nam. Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi quyền con người và quyền công dân được tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm một cách thực chất. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi và tăng cường bảo vệ quyền trong môi trường số là yêu cầu cấp thiết nhằm xây dựng xã hội số phát triển bền vững, đồng thời góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Tài liệu tham khảo

1. Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

2. Quốc hội (2018), Luật An ninh mạng.

3. Quốc hội (2023), Luật Giao dịch điện tử.

4. Quốc hội (2025), Luật Chuyển đổi số (Luật số 148/2025/QH15).

5. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

6. Bộ Thông tin và Truyền thông (2022), Cẩm nang chuyển đổi số.

7. Nguyễn Mạnh Hùng (2021), Chuyển đổi số - Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam, Nxb Thông tin và Truyền thông.