Cập nhật, vận dụng quan điểm của Đại hội XIV về tổ chức chính quyền địa phương vào giảng dạy chuyên đề: Chính quyền địa phương ở Việt Nam trong chương trình Trung cấp lý luận chính trị

Sự cần thiết của việc cập nhật lý luận càng trở nên cấp thiết khi Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã xác lập những bước đột phá mạnh mẽ trong tư duy quản trị quốc gia. Một trong những nội dung trọng tâm là chủ trương tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị. Đặc biệt, định hướng về việc thực hiện thống nhất vận hành hệ thống hành chính 3 cấp và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (bỏ cấp huyện) đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong cấu trúc tổ chức bộ máy nhà nước kể từ năm 1945 đến nay. Sự điều chỉnh này nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới, thúc đẩy phân cấp, phân quyền triệt để và tối ưu hóa nguồn lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Chuyên đề “Chính quyền địa phương ở Việt Nam” tại phần C. Xây dựng Đảng và hệ thống chính trị, học phần II. Nội dung cơ bản về nhà nước và pháp luật Việt Nam thuộc chương trình Trung cấp lý luận chính trị là nội dung quan trọng, trực tiếp trang bị kiến thức về tổ chức bộ máy nhà nước ở cơ sở cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý. Trước những yêu cầu mới về quản trị địa phương và thực tiễn sắp xếp đơn vị hành chính đang diễn ra, việc giữ nguyên các nội dung cũ trong giáo án sẽ dẫn đến sự lạc hậu về lý luận và thiếu tính dẫn dắt thực hành và làm giảm hiệu quả đào tạo.
Vì vậy, bài viết này tập trung nghiên cứu những điểm mới, cách thức lồng ghép về tổ chức chính quyền địa phương từ Văn kiện Đại hội XIV vào từng phần cụ thể của giáo án. Mục đích của việc vận dụng nhằm giúp giảng viên chủ động trong việc điều chỉnh nội dung giảng dạy, bảo đảm bài giảng bám sát thực tiễn vận hành bộ máy, từ đó giúp học viên nhận thức đúng đắn và thống nhất với chủ trương của Đảng về xây dựng chính quyền địa phương tinh gọn, hiệu lực, phục vụ nhân dân.
II. Những nội dung cốt lõi về tổ chức chính quyền địa phương trong Văn kiện Đại hội XIV
Hệ thống quan điểm về tổ chức chính quyền địa phương trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng không chỉ thể hiện tính kế thừa các giá trị hiến định từ Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 mà còn xác lập những bước đột phá mang tính lịch sử nhằm tối ưu hóa hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia trong tình hình mới. Những nội dung này tập trung vào các nhóm vấn đề trọng tâm, tạo thành một chỉnh thể thống nhất về tư duy tổ chức bộ máy, cụ thể:
Thứ nhất, sự đột phá về mô hình tổ chức và hệ thống hành chính
Lần đầu tiên kể từ năm 1945, Đảng chủ trương tạo ra một sự thay đổi căn bản về cấu trúc tầng nấc: “Thực hiện thống nhất vận hành hệ thống hành chính 3 cấp gồm Trung ương, tỉnh và xã; thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp”. Định hướng này không chỉ kế thừa nguyên tắc phân định đơn vị hành chính lãnh thổ mà còn được phát triển thông qua việc cắt giảm cấp chính quyền trung gian (cấp huyện). Việc không tổ chức cấp huyện thành một cấp chính quyền hoàn chỉnh (có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân) là giải pháp thực tiễn để tinh gọn bộ máy, giảm chi phí vận hành và rút ngắn khoảng cách điều hành từ cấp tỉnh xuống cơ sở. Đi liền với đó là yêu cầu: “Tiếp tục thực hiện sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã; đồng thời nghiên cứu thí điểm việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh sao cho phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia và địa phương”, đảm bảo mỗi đơn vị hành chính đều có không gian phát triển đủ rộng lớn và nguồn lực đủ mạnh.
Thứ hai, việc hoàn thiện mô hình quản trị theo đặc thù vùng miền
Thay vì áp dụng một mô hình đồng nhất cho tất cả các địa bàn, Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh sự cần thiết phải: “Xây dựng các mô hình quản trị chính quyền địa phương phù hợp với đặc điểm từng địa bàn như đô thị, nông thôn, miền núi, hải đảo hoặc các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt”. Đây là sự phát triển vượt bậc so với các quy định hiện hành, cho phép sự linh hoạt trong quản trị gắn liền với yêu cầu phát triển vùng và các khu kinh tế, đảm bảo chính quyền địa phương thực hiện tốt nhất chức năng, nhiệm vụ phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của từng đơn vị hành chính.
Thứ ba, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tính tự chủ địa phương
Tư duy quản trị mới được xác lập qua phương châm: “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Đảng yêu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện việc phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm giữa Trung ương với địa phương, cũng như giữa cấp tỉnh và cấp xã theo nguyên tắc: “Việc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với việc nâng cao trách nhiệm, bảo đảm nguồn lực và phù hợp với năng lực thực hiện nhiệm vụ của từng cấp”. Trong mô hình này, Trung ương giữ vai trò quản lý vĩ mô, kiến tạo và kiểm tra, giám sát chặt chẽ, trong khi địa phương được trao quyền tự chủ tối đa để chủ động giải quyết các vấn đề phát sinh trên địa bàn một cách hiệu quả nhất.
Thứ tư, nâng cao năng lực quản trị thông qua chính quyền số và đổi mới mô hình phục vụ
Văn kiện xác định nhiệm vụ trọng tâm là: “Tập trung xây dựng chính quyền số, công dân số và thiết lập cơ sở dữ liệu liên thông từ cấp tỉnh đến cấp xã”. Việc tổ chức mô hình “một cửa liên thông số” và cập nhật dữ liệu thời gian thực được coi là công cụ then chốt để đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại. Đặc biệt, đối với cấp cơ sở, Đảng định hướng chuyển đổi mạnh mẽ: “Mô hình của cán bộ cấp xã từ quản lý hành chính sang mô hình kiến tạo phát triển, phục vụ Nhân dân, đảm bảo thực sự gần dân và sát cơ sở”. Điều này đòi hỏi chính quyền địa phương phải thay đổi phương thức vận hành, chuyển từ tư duy quản lý mệnh lệnh sang tư duy phục vụ và thúc đẩy liên kết vùng, phát huy tiềm năng lợi thế của địa bàn.
Thứ năm, công tác cán bộ và cơ chế phối hợp trong quản trị cộng đồng
Nhằm đảm bảo bộ máy tinh gọn vận hành hiệu quả, Văn kiện ưu tiên: “Đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn nâng cao năng lực, kỹ năng nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, đặc biệt là sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính”. Mục tiêu là xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở “chuyên nghiệp, liêm chính, có phẩm chất và trình độ chuyên môn” thông qua “chính sách tiền lương và đãi ngộ phù hợp để họ yên tâm công tác”. Song song đó, hệ thống chính trị tại địa phương cần xây dựng cơ chế phối hợp linh hoạt giữa chính quyền với các tổ chức Đảng, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể, đồng thời phát huy dân chủ cơ sở qua các mô hình “tự quản - tự chủ - tự giám sát” tại các cộng đồng dân cư. Việc tiếp tục sắp xếp các thôn, tổ dân phố và đội ngũ người hoạt động không chuyên trách là bước hoàn thiện cuối cùng để thiết lập một hệ thống quản trị địa phương tinh gọn, hiệu lực và sâu sát với đời sống nhân dân.
III. Phương pháp và nội dung trọng tâm cần vận dụng vào triển khai tổ chức giảng dạy
Để việc cập nhật các quan điểm của Đại hội XIV vào bài giảng Chính quyền địa phương ở Việt Nam với thời lượng 12 tiết đạt hiệu quả cao, giảng viên cần xác định rõ các nội dung trọng tâm trong giáo án và lựa chọn phương pháp sư phạm tương ứng, giúp học viên không chỉ nắm bắt thông tin mà còn hình thành tư duy quản trị mới.
Từ những đột phá về mô hình chính quyền 2 cấp trong văn kiện, tại Mục 1.3. Các mô hình tổ chức chính quyền địa phương ở Việt Nam, nội dung vận dụng tập trung vào sự chuyển biến mang tính lịch sử từ mô hình chính quyền địa phương 3 cấp truyền thống sang mô hình hành chính 3 cấp (Trung ương, tỉnh, xã) và chính quyền địa phương 2 cấp. Giảng viên cần sử dụng phương pháp thuyết trình kết hợp so sánh trực quan để làm rõ việc giảm một cấp hành chính (cấp huyện) là bước đột phá nhằm tinh gọn bộ máy và giảm tầng nấc trung gian. Cách thức triển khai hiệu quả nhất là đặt vấn đề về những bất cập trong việc phân định thẩm quyền hiện nay, từ đó dẫn dắt học viên nhận thức tính tất yếu khách quan của chủ trương mới. Việc sử dụng sơ đồ đối chiếu trên slide bài giảng sẽ giúp học viên hệ trung cấp lý luận chính trị dễ dàng hình dung sự thay đổi trong cấu trúc quyền lực và vận hành hành chính.
Tiếp nối mạch tư duy về tổ chức bộ máy, tại Mục 1.2. Cơ cấu tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương, giảng viên cần lồng ghép sâu sắc phương châm: "Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Thay vì chỉ liệt kê các nhiệm vụ, quyền hạn theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện hành, giảng viên nên sử dụng phương pháp thảo luận nhóm hoặc xử lý tình huống thực tế về quản lý đầu tư công, xây dựng cơ bản, đất đai tại địa phương. Qua đó, phân tích rõ vai trò của Trung ương trong việc quản trị vĩ mô, kiến tạo và sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương trong phạm vi được phân cấp. Cách tiếp cận này giúp học viên xác định rõ trách nhiệm giải trình và năng lực thực thi công vụ trong mô hình chính quyền 2 cấp.
Trên cơ sở hệ thống hóa mô hình lý thuyết, tại Mục 2.2. Thực trạng chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay, nội dung vận dụng quan trọng nhất chính là vấn đề sắp xếp đơn vị hành chính và yêu cầu xây dựng chính quyền số. Giảng viên cần sử dụng phương pháp phát vấn kết hợp minh họa bằng các số liệu thực tiễn sau khi vận hành mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp tại tỉnh Thái Nguyên để làm rõ tiến trình tinh gọn bộ máy gắn với lộ trình của Trung ương. Việc dẫn chứng các mô hình “Chính quyền thân thiện, Nhân dân phát huy quyền làm chủ” hay một cửa liên thông, số hóa hồ sơ tại Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã sẽ minh chứng cụ thể cho định hướng: “Chuyển đổi mô hình của cán bộ cấp xã từ quản lý hành chính sang mô hình kiến tạo phát triển, phục vụ Nhân dân”. Điều này tạo ra sự kết nối giữa lý luận trong Văn kiện với thực tiễn công tác hằng ngày của học viên tại cơ sở.
Từ những đánh giá về thực trạng, bài giảng cần hướng tới đích đến sau cùng, tại Mục 3. Giải pháp hoàn thiện chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay, giảng viên cần tập trung vào nhân tố con người và cơ chế phối hợp trong quản trị cộng đồng. Bằng phương pháp diễn giải và tổng kết định hướng, giảng viên cần khẳng định công tác đào tạo, bồi dưỡng và chính sách đãi ngộ cán bộ là điều kiện tiên quyết để bộ máy mới vận hành hiệu quả. Việc trích dẫn nguyên văn yêu cầu của Đảng về xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở "chuyên nghiệp, liêm chính" và phát huy các mô hình "tự quản - tự chủ - tự giám sát" sẽ giúp học viên nhận thức rõ vai trò cá nhân trong việc thực hành dân chủ tại cộng đồng. Đây là điểm mấu chốt để chuyển hóa tinh thần, nội dung Văn kiện Đại hội XIV thành hành động thực tế, đảm bảo bài giảng đạt được mục tiêu về cả kiến thức, kỹ năng và thái độ.
Để việc cập nhật các nội dung mới của Đại hội XIV vào giảng dạy chuyên đề Chính quyền địa phương ở Việt Nam đạt được mục tiêu đề ra, giảng viên cần lưu ý một số yếu tố nhằm bảo đảm tính khoa học, cụ thể:
Một là, bảo đảm tính hệ thống và chính xác của nguồn tài liệu
Trong quá trình trao đổi, thảo luận, mọi nhận định và nội dung truyền tải phải dựa trên nền tảng chủ trương, quan điểm chính thống của Đảng và văn bản pháp lý của nhà nước. Giảng viên nên trích dẫn và sử dụng số liệu từ các nguồn tài liệu chính thức như: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV; Nghị quyết số 18-NQ/TW, ngày 25/10/2017, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”; Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới; Kết luận số 228-KL/TW ngày 31/12/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về tình hình, kết quả hoạt động của bộ máy hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 02 cấp…Việc trích dẫn phải cụ thể, rõ ràng (ví dụ: Báo cáo chính trị, mục IV.3, trang...) nhằm đảm bảo tính xác thực, tránh tình trạng diễn giải chủ quan hoặc sử dụng những thông tin chưa được kiểm chứng từ các nguồn không chính thống trên mạng Internet. Sự chuẩn xác về tài liệu chính là bộ lọc đầu tiên khẳng định tính khoa học và uy tín của bài giảng.
Hai là, bảo đảm tính định hướng chính trị và tư tưởng
Đối tượng học viên tại các lớp trung cấp lý luận chính trị chủ yếu là cán bộ, công chức cấp cơ sở những người trực tiếp chịu tác động và thực thi các chính sách về sắp xếp bộ máy. Do đó, bài giảng không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức mà phải đóng vai trò dẫn dắt tư tưởng. Giảng viên cần định hướng cho học viên hiểu đúng bản chất của việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền hai cấp: việc giảm một cấp hành chính (cấp huyện) không đồng nghĩa với việc giảm đi vai trò quản lý nhà nước tại địa bàn, mà là quá trình tối ưu hóa các tầng nấc trung gian để tập trung nguồn lực, tăng cường hiệu lực thực thi và phản ứng nhanh chóng với các vấn đề của đời sống xã hội. Tính định hướng này giúp học viên giải tỏa được những băn khoăn về vị trí việc làm hay sự xáo trộn tổ chức, từ đó tạo ra sự đồng thuận cao trong việc triển khai các chủ trương mới của Đảng tại đơn vị, địa phương đang công tác.
Ba là, bảo đảm tính thực tiễn gắn với đặc thù địa phương
Khoa học lý luận chỉ thực sự có sức sống khi được soi chiếu qua lăng kính thực tiễn sinh động. Giảng viên cần liên hệ trực tiếp với đặc điểm tình hình của tỉnh Thái Nguyên một địa bàn hội tụ đầy đủ các đặc trưng từ các đô thị phát triển khu vực phía nam như: Vạn Xuân, Phú Bình, Sông Công,..đến các vùng miền núi, vùng sâu vùng xa khu vực phía Bắc như: Bằng Thành, Văn Lang, Đồng Phúc,... Việc vận dụng quan điểm của Đại hội XIV về “xây dựng các mô hình quản trị chính quyền địa phương phù hợp với đặc điểm từng địa bàn” vào bài giảng sẽ giúp làm rõ yêu cầu về tính đặc thù trong quản trị địa phương tại Thái Nguyên. Chẳng hạn, quản trị tại các đơn vị hành chính đô thị cần tập trung vào chuyển đổi số và dịch vụ công hiện đại nhằm giải quyết các vấn đề trong quá trình đô thị hóa như: môi trường, hạ tầng giao thông, quy hoạch,…trong khi tại các vùng miền núi cần ưu tiên công tác an sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo và phát huy, gìn giữ các giá trị bản sắc văn hóa địa phương.
IV. Kết luận
Việc nghiên cứu và cập nhật những quan điểm mới về tổ chức chính quyền địa phương từ Văn kiện Đại hội XIV của Đảng vào chương trình Trung cấp lý luận chính trị không chỉ đơn thuần là yêu cầu khách quan từ thực tiễn, mà còn là trách nhiệm thường xuyên, mang tính tự thân của mỗi giảng viên lý luận chính trị. Trong bối cảnh đất nước đang đứng trước vận hội mới, mỗi bài giảng tại Trường Chính trị phải thực sự trở thành cầu nối quan trọng để truyền tải khát vọng về một kỷ nguyên mới của dân tộc, thông qua việc hiện thực hóa các chủ trương chiến lược về tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia. Để đạt được mục tiêu đó, việc chuẩn hóa nội dung giảng dạy bám sát tinh thần Đại hội XIV là yêu cầu tiên quyết. Điều này không chỉ trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cho tỉnh Thái Nguyên những người trực tiếp vận hành mô hình chính quyền địa phương mới mà còn là hành động thiết thực, khẳng định vị thế và uy tín của nhà trường trong lộ trình xây dựng, hoàn thiện các tiêu chí Trường Chính trị chuẩn mức 2.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (2 tập). NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Trung cấp Lý luận chính trị: Những nội dung cơ bản về Nhà nước và pháp luật Việt Nam, Nxb. Lý luận chính trị.
3. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/04/22/to-chuc-va-hoat-dong-chinh-quyen-dia-phuong-o-viet-nam-thuc-trang-va-yeu-cau-doi-moi/
4. http://truongchinhtrithainguyen.gov.vn/vi/nghien-cuu-khoa-hoc/Nghien-cuu-Trao-doi/tu-duy-quan-tri-dia-phuong-trong-van-kien-dai-hoi-xiv-va-su-van-dung-vao-giang-day-ly-luan-chinh-tri-trong-giai-doan-hien-nay-424.html