Giá trị bền vững của cuộc Tổng tuyển cử Quốc hội khoá I năm 1946 và ý nghĩa đối với Quốc hội khoá XVI

Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời (2/9/1945), chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với rất nhiều khó khăn với nạn đói, nạn dốt; giặc ngoại xâm... Đất nước ta ở trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là phải nhanh chóng thiết lập một thiết chế quyền lực nhà nước có cơ sở pháp lý vững chắc, đủ sức tập hợp, đại diện và phát huy sức mạnh toàn dân tộc. Ngày 3/9/1945, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ sự cấp thiết hơn bao giờ hết phải tiến hành càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu: "Tất cả công dân trai gái 18 tuổi đều có quyền bầu cử và ứng cử, không phân biệt giàu nghèo, tôn giáo, dòng giống...".
Ngày 8/9/1945 Chủ tịch Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam dân chủ Cộng hoà đã ra Sắc lệnh số 14-SL về cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc hội. Sắc lệnh ghi rõ: “Chiểu theo Nghị quyết của Quốc dân đại biểu Đại hội họp ngày 16, 17/8/1945, tại Khu giải phóng, ấn định rằng nước Việt Nam sẽ theo chính thể dân chủ cộng hoà, và Chính phủ nhân dân toàn quốc sẽ do một Quốc dân đại hội bầu theo lối phổ thông đầu phiếu cử lên”. Sắc lệnh đã khẳng định yêu cầu bức thiết của Tổng tuyển cử, đồng thời khẳng định chúng ta có đủ cơ sở pháp lý, điều kiện khách quan và chủ quan để tiến hành cuộc Tổng tuyển cử đó. Bản Sắc lệnh gồm 7 điều, quy định: "trong một thời hạn hai tháng kể từ ngày ký Sắc lệnh này sẽ mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu quốc dân đại hội" (Điều 1); "Tất cả công dân Việt Nam, cả trai và gái, từ 18 tuổi trở lên, đều có quyền tuyển cử và ứng cử, trừ những người đã bị tước mất công quyền và những người trí óc không bình thường" (Điều 2); "Một Uỷ ban để dự thảo thể lệ cuộc Tổng tuyển cử sẽ được thành lập" (Điều 5); "Để dự thảo một bản Hiến pháp đệ trình Quốc hội, một Uỷ ban khởi thảo Hiến pháp 7 người sẽ thành lập" (Điều 6). Chính phủ lâm thời còn ra một loạt sắc lệnh để xúc tiến công việc chuẩn bị cụ thể cho việc Tổng tuyển cử. Sắc lệnh số 34-SL ngày 20/9/1945, thành lập Uỷ ban dự thảo Hiến pháp. Sắc lệnh số 39-SL ngày 26/9/1945 về thành lập Uỷ ban dự thảo thể lệ cuộc Tổng tuyển cử gồm 9 người, trong đó có đại diện của các ngành, các giới. Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/10/1945 quy định thể lệ cuộc Tổng tuyển cử phải được tiến hành theo lối phổ thông đầu phiếu bầu cử trực tiếp và bí mật.
Ngày 05/01/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra Lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu. Hưởng ứng Lời kêu gọi, với ý chí sắt đá, quyết tâm bảo vệ nền độc lập tự do vừa giành được, ngày 06/1/1946, toàn thể dân tộc Việt Nam trên khắp mọi miền Tổ quốc đã tham gia bỏ phiếu bầu cử Quốc hội. Tất cả 71 tỉnh, thành phố có 89% tổng số cử tri đi bỏ phiếu và cả nước bầu được 333 đại biểu đại diện cho ý chí, nguyện vọng của toàn dân. Trong đó có 57% số đại biểu thuộc các đảng phái khác nhau; 43% số đại biểu không đảng phái; 87% số đại biểu là công nhân, nông dân, chiến sỹ cách mạng; 10 đại biểu nữ và 34 đại biểu dân tộc thiểu số.
Mặc dù phải đối phó với âm mưu phá hoại tinh vi và trắng trợn của kẻ thù, nhưng cuộc Tổng tuyển cử vẫn được tiến hành theo nguyên tắc dân chủ, tiến bộ, phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín và đã hoàn toàn thắng lợi. Cuộc Tổng tuyển cử là kết quả của sự hy sinh, tranh đấu của nhân dân ta, nó là kết quả của sự đoàn kết anh dũng phấn đấu của toàn thể đồng bào Việt Nam, sự đoàn kết của toàn thể đồng bào không kể già trẻ, lớn bé, gồm tất cả các tôn giáo, tất cả các dân tộc trên bờ cõi Việt Nam đoàn kết chặt chẽ thành một khối hy sinh không sợ nguy hiểm tranh lấy nền độc lập cho Tổ quốc.
Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử là một mốc son đánh dấu bước phát triển nhảy vọt đầu tiên về thể chế dân chủ của nước Việt Nam. Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất của toàn quốc; chính quyền các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính. Thành công đó đã mở ra một thời kỳ mới, thời kỳ đất nước ta có Quốc hội, có Chính phủ thống nhất, có một bản Hiến pháp tiến bộ và một hệ thống chính quyền hoàn toàn đầy đủ danh nghĩa về mặt pháp lý để đại diện cho Nhân dân Việt Nam trên trường quốc tế về đối nội và đối ngoại. Đó là nhà nước hợp hiến, hợp pháp – 1 nhà nước dân chủ kiểu mới trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Một nhà nước của dân, do dân, vì dân.
Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đã khẳng định chủ trương, đường lối của Đảng ta đúng đắn, sáng tạo, sự lãnh đạo tài tình của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong điều kiện hết sức khó khăn, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn quyết định Tổng tuyển cử. Đó là một quyết định dũng cảm, táo bạo, kịp thời, chủ động và nhạy bén. Đồng thời, đã khẳng định niềm tin tuyệt đối của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tinh thần yêu nước của nhân dân ta.
Cuộc Tổng tuyển cử đã thể hiện lòng yêu nước, là hành động kháng chiến kiến quốc (xây dựng đất nước sau độc lập) và xây dựng chế độ mới, đánh dấu bước phát triển dân chủ nhảy vọt, củng cố Nhà nước non trẻ, thể hiện niềm tin của Nhân dân và khát vọng dân chủ của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. 
Với 15 nhiệm kỳ Quốc hội đã qua, Quốc hội Việt Nam không ngừng lớn mạnh, trưởng thành, là hiện thân của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của Nhân dân. Trong giai đoạn mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự phối hợp của các cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân, Quốc hội sẽ tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, xứng đáng là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Ngày 16/5/2025 Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ thị số 46-CT/TW về lãnh đạo cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khoá XVI và bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031; Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 199/2025/QH15 ngày 21 tháng 5 năm 2025 về việc rút ngắn nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2021 - 2026; Ngày bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031, theo đó sẽ được tiến hành vào chủ nhật, ngày 15 tháng 3 năm 2026.
Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 là sự kiện chính trị lớn, có ý nghĩa quan trọng đối với cả nước và từng địa phương; được tổ chức vào thời điểm đất nước đã tiến hành công cuộc đổi mới gần 40 năm, đạt được nhiều thành tựu rất quan trọng, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực, tạo nhiều dấu ấn nổi bật, vị thế của nước ta trong khu vực và trên trường quốc tế ngày càng lớn mạnh. Cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy và vận hành chính quyền địa phương 02 cấp là hành trang mới, tạo khí thế mới đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình, phát triển giàu mạnh, văn minh, phồn vinh, thịnh vượng.
Cùng với Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 được Đảng, Quốc hội, Chính phủ xác định là những nhiệm vụ công tác trọng tâm của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân trong năm 2026; là đợt vận động và sinh hoạt dân chủ sâu rộng trong mọi tầng lớp Nhân dân để lựa chọn, bầu được những đại biểu ưu tú, đại diện cho Nhân dân cả nước tại Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI và các đại biểu đại diện cho Nhân dân địa phương tại Hội đồng nhân dân các cấp, cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương trong nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Vũ Thị Nhàn
Khoa Lý luận cơ sở