Đổi mới giảng dạy triết học Mác - Lênin nhằm phát triển tư duy phản biện cho học viên Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy

Tại tỉnh Thái Nguyên, quá trình sắp xếp, sáp nhập xã, phường không chỉ làm thay đổi địa giới hành chính mà còn đặt ra yêu cầu tổ chức lại bộ máy chính quyền, sắp xếp đội ngũ cán bộ và đổi mới phương thức quản lý ở cơ sở. Thực tiễn này đòi hỏi cán bộ cơ sở không chỉ nắm vững chủ trương, chính sách mà còn phải có tư duy phản biện, biết phân tích thấu đáo các mâu thuẫn phát sinh, đánh giá đúng tác động xã hội và lựa chọn giải pháp phù hợp, tạo sự đồng thuận trong nhân dân. Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết tập trung làm rõ vai trò của việc đổi mới phương pháp giảng dạy Triết học Mác - Lênin ở Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên như một giải pháp quan trọng nhằm phát triển tư duy phản biện cho học viên, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền cơ sở sau sắp xếp.
Từ đòi hỏi của thực tiễn, tư duy phản biện trở thành năng lực trung tâm mà cán bộ cơ sở cần được trang bị và rèn luyện thường xuyên. Đây là năng lực cho phép người cán bộ tiếp cận vấn đề một cách khách quan, phân tích đa chiều, nhận diện bản chất sự việc, đánh giá chứng cứ một cách khoa học, đồng thời đưa ra lập luận và giải pháp phù hợp với đặc thù của từng địa bàn sau sáp nhập. Việc phát triển tư duy phản biện trong đào tạo, bồi dưỡng tại Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên vì vậy có ý nghĩa quan trọng, góp phần trực tiếp nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở trong giai đoạn hiện nay.
Tư duy phản biện không phải là sự chống đối hay phủ nhận, mà là khả năng suy xét thấu đáo, phân tích logic, đánh giá chứng cứ và đưa ra luận điểm rõ ràng, có căn cứ. Theo quan niệm học thuật hiện đại, tư duy phản biện bao gồm các năng lực: diễn giải, phân tích, suy luận, đánh giá, tự điều chỉnh. Trong môi trường đào tạo của Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên, đặc biệt trong giảng dạy Triết học Mác - Lênin, tư duy phản biện chính là cây cầu nối giữa lý luận khoa học và những vấn đề nóng của thực tiễn quản lý địa phương.
Tuy nhiên, thực tiễn giảng dạy phần Triết học tại các lớp Trung cấp lý luận chính trị ở Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên cho thấy tư duy phản biện của học viên vẫn chưa được khơi dậy tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Phương pháp dạy học hiện nay ở một số lớp vẫn còn thiên về truyền đạt kiến thức, chú trọng trình bày nội dung giáo trình hơn là tổ chức hoạt động tư duy độc lập của người học. Không ít học viên tham gia khóa học đang là cán bộ cơ sở, quen với cách xử lý công việc bằng kinh nghiệm, nên khi bước vào môi trường học thuật, họ có xu hướng nghe - ghi chép nhiều hơn là chủ động phân tích hoặc phản biện. Tâm lý e ngại bày tỏ quan điểm trái chiều, sợ “nói sai”, sợ “đụng chạm” trong thảo luận, đặc biệt khi đề cập đến các vấn đề liên quan đến cơ chế, chính sách, lợi ích của cộng đồng dân cư, cũng là rào cản khiến hoạt động phản biện chưa thật sự phát huy.
Bên cạnh đó, việc gắn nội dung triết học với thực tiễn quản lý ở cơ sở còn hạn chế. Những tình huống đang diễn ra tại Thái Nguyên như khó khăn trong hợp nhất nhà văn hóa, sự không đồng thuận của người dân khi xác định địa giới sau sáp nhập, sự chồng lấn lợi ích trong quy hoạch nghĩa trang liên xã, vướng mắc khi sắp xếp lại đội ngũ cán bộ hoặc dồn điền đổi thửa… vẫn chưa được khai thác đầy đủ trong bài giảng. Điều này khiến việc học triết học trở nên khô cứng, thiếu sinh động, làm giảm cơ hội để học viên vận dụng phương pháp tư duy biện chứng vào phân tích tình huống, từ đó hạn chế sự hình thành tư duy phản biện.
Thêm vào đó, môi trường lớp học nhiều khi chưa thực sự khuyến khích đối thoại học thuật. Việc tổ chức thảo luận nhóm còn hình thức, câu hỏi thảo luận chưa đặt học viên vào “điểm nóng” của vấn đề, chưa buộc họ phải lựa chọn quan điểm dựa trên chứng cứ và lập luận. Một số học viên vốn quen với mô hình hành chính “trên nói - dưới nghe” nên chưa quen với không khí tranh luận bình đẳng, nơi mọi ý kiến đều có quyền được kiểm chứng. Chính sự thiếu trải nghiệm phản biện trong đào tạo khiến tư duy phản biện chưa trở thành kỹ năng của người cán bộ cơ sở, dù họ đang phải giải quyết các vấn đề có tính chất ngày càng đa chiều và phức tạp trong bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính.
Từ thực trạng đó, có thể khẳng định, việc đổi mới phương pháp giảng dạy Triết học theo hướng phát triển tư duy phản biện không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn quản lý ở cơ sở. Đó là điều kiện để mỗi cán bộ xã, phường có thể thích ứng với các tình huống mới, giải quyết mâu thuẫn lợi ích một cách thấu đáo, đưa ra quyết định khoa học, thuyết phục và thực sự vì dân.
Để khắc phục hạn chế đó, việc đổi mới phương pháp giảng dạy Triết học theo hướng phát triển tư duy phản biện cần được triển khai theo một hệ thống giải pháp cụ thể.
Một là, giảng viên cần chuyển từ giảng giải một chiều sang đối thoại học thuật.
Thay vì “giảng - chép”, người dạy đặt ra những câu hỏi mở buộc học viên phải huy động kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn để trả lời. Những câu hỏi như “Vấn đề này tạo ra mâu thuẫn gì ở xã anh/chị?”, “Giả sử không thực hiện theo phương án hiện nay thì hậu quả gì xảy ra?”, “Các yếu tố văn hóa truyền thống chi phối quyết định của người dân ra sao?” sẽ kích hoạt quá trình suy luận, hình thành tư duy đánh giá và lập luận logic.
Hai là, cần đưa vào bài giảng những tình huống thực tiễn của tỉnh Thái Nguyên nhằm biến lý luận triết học thành công cụ giải quyết vấn đề.
Những tình huống thực tiễn như phản ứng của người dân khi đổi tên xã sau sáp nhập, vướng mắc trong quy hoạch khu dân cư, hay khó khăn khi hợp nhất đội ngũ cán bộ không chỉ là ví dụ minh họa cho bài giảng. Đó là những tình huống sống động để học viên phân tích các mâu thuẫn nảy sinh, tìm ra nguyên nhân, hiểu rõ bản chất vấn đề, nhận diện các điều kiện tác động và dự báo những khả năng có thể xảy ra. Thông qua việc thảo luận và xử lý các tình huống này, học viên biết cách lựa chọn giải pháp phù hợp với thực tiễn địa phương. Nhờ vậy, triết học không còn khô cứng, trừu tượng mà trở nên gần gũi, thiết thực và có sức thuyết phục.
Ba là, việc phát triển tư duy phản biện cần gắn với các công cụ phân tích phù hợp với phương pháp biện chứng duy vật.
Chẳng hạn, khi phân tích phản ứng của người dân đối với việc đổi tên xã sau sáp nhập, học viên có thể vận dụng quy luật mâu thuẫn để nhận diện sự va chạm giữa yêu cầu quản lý hành chính thống nhất và nhu cầu gìn giữ giá trị truyền thống của cộng đồng. Đồng thời, thông qua nguyên lý mối liên hệ phổ biến, học viên thấy rõ đây không chỉ là vấn đề hành chính mà còn liên quan đến lợi ích, pháp lý, văn hóa và tâm lý xã hội. Cách tiếp cận này giúp học viên hiểu sâu bản chất vấn đề và đề xuất giải pháp phù hợp, tạo sự đồng thuận trong thực tiễn quản lý ở cơ sở.
Bốn là, cần phát triển mô hình “phản biện vai trò” trong giảng dạy Triết học nhằm giúp học viên vận dụng phương pháp tư duy biện chứng vào thực tiễn.
Chẳng hạn, khi học nội dung về quy luật mâu thuẫn, giảng viên có thể tổ chức một tình huống liên quan đến việc quy hoạch khu dân cư sau sáp nhập. Trong đó, học viên lần lượt đóng vai Bí thư Đảng ủy, Trưởng xóm, công chức địa chính, người dân bị ảnh hưởng và đại diện doanh nghiệp đầu tư.
Thông qua việc trình bày quan điểm của từng vai, học viên nhận ra sự khác biệt về lợi ích, cách nhìn và lập luận của các chủ thể, từ đó thấy rõ bản chất mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo đảm quyền, lợi ích của người dân. Trên cơ sở vận dụng các nguyên lý và quy luật của phép biện chứng duy vật, học viên tập đối thoại, phản biện và tìm giải pháp dung hòa các lợi ích. Cách học này giúp hình thành kỹ năng lập luận, thuyết phục và giải quyết mâu thuẫn - những năng lực rất cần thiết đối với cán bộ xã trong thực tiễn công tác.
Năm là, đổi mới hình thức kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng năng lực tư duy phản biện và vận dụng triết học vào thực tiễn.
Thay vì chủ yếu đánh giá khả năng ghi nhớ khái niệm, nguyên lý, giảng viên cần tăng cường các hình thức đánh giá thông qua bài tập tình huống, tiểu luận ngắn, thuyết trình và phản biện nhóm gắn với thực tiễn quản lý ở cơ sở sau sáp nhập. Nội dung đánh giá cần tập trung vào khả năng phân tích mâu thuẫn, nhận diện bản chất vấn đề, lập luận logic và đề xuất giải pháp trên cơ sở phương pháp biện chứng duy vật. Cách đánh giá này không chỉ phản ánh đúng năng lực tư duy của học viên mà còn định hướng họ học tập triết học một cách chủ động, thực chất và có chiều sâu.
Sáu là, tăng cường sự gắn kết giữa giảng dạy Triết học Mác - Lênin với thực tiễn công tác của học viên sau đào tạo.
Nhà trường cần khuyến khích học viên liên hệ, phản ánh những vấn đề nảy sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ ở địa phương sau sáp nhập đơn vị hành chính, coi đó là nguồn tư liệu thực tiễn cho giảng dạy và thảo luận triết học. Thông qua việc tổng kết thực tiễn, trao đổi kinh nghiệm và quay trở lại soi chiếu bằng các nguyên lý, quy luật của phép biện chứng duy vật, học viên từng bước hình thành thói quen tư duy phản biện khoa học trong công việc hằng ngày. Điều này góp phần làm cho Triết học Mác - Lênin thực sự trở thành công cụ tư duy, hỗ trợ cán bộ cơ sở nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành trong bối cảnh sắp xếp, tinh gọn bộ máy.
Việc triển khai đồng bộ các giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy Triết học Mác - Lênin theo hướng phát triển tư duy phản biện sẽ góp phần hình thành ở học viên năng lực phân tích khoa học, nhận diện mâu thuẫn và vận dụng lý luận vào giải quyết các vấn đề thực tiễn ở cơ sở. Thông qua các hoạt động đối thoại, phân tích tình huống và phản biện vai trò, tư duy phản biện không còn dừng ở yêu cầu hình thức mà trở thành năng lực thực chất của người học.
Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính và xây dựng chính quyền hai cấp, tư duy phản biện trở thành năng lực hành chính cốt lõi của cán bộ xã, giúp họ phân tích lợi ích các nhóm xã hội, dự báo phản ứng của người dân và lựa chọn giải pháp phù hợp. Đổi mới phương pháp giảng dạy Triết học theo hướng này vì vậy có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở, đáp ứng yêu cầu quản lý và phát triển trong giai đoạn hiện nay.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022), Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2022 về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
2.  Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2023), Nghị quyết số 35/2023/UBTVQH15 ngày 12/7/2023 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2023-2030.
3.  Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình trung cấp lý luận chính trị: Nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin, NXB Lý luận chính trị.
4.  Trịnh Chí Thâm & Hồ Thị Thu Hồ (2023), Phát triển tư duy phản biện trong dạy học bậc đại học, Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ,  số 59, tr. 66-76.
5. Vũ Thị Mai Lương (2025), Giảng dạy hiệu quả môn Triết học Mác - Lênin trong các trường đại học nhằm góp phần phát triển tư duy lý luận cho người học, Tạp chí Thiết bị Giáo dục, số 331.

ThS. Nguyễn Thành Chung
                                 Khoa Lý luận cơ sở