Án lệ tại Việt Nam: Cơ sở pháp lý, thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện

Trong bối cảnh đó, án lệ được thừa nhận như một nguồn bổ trợ quan trọng của pháp luật, góp phần làm rõ cách hiểu và phương thức áp dụng pháp luật thống nhất. Đáng chú ý, thời gian gần đây, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm nâng cao cả chất lượng và số lượng án lệ được công bố, coi đây là một nhiệm vụ trọng tâm của ngành Tòa án. Các chủ trương này thể hiện rõ định hướng tăng cường vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử, đáp ứng yêu cầu thực tiễn và phù hợp với xu thế phát triển của pháp luật hiện đại.
Việc nghiên cứu cơ sở pháp lý, thực tiễn áp dụng và định hướng phát triển án lệ ở Việt Nam không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn mang giá trị thực tiễn sâu sắc, góp phần hoàn thiện cơ chế áp dụng án lệ và nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa án.
Theo Điều 1 Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: “Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử.”
Như vậy, án lệ ở Việt Nam không phải là toàn bộ bản án, quyết định, mà chỉ là những lập luận và phán quyết mang giá trị hướng dẫn, được lựa chọn và công bố theo một quy trình chặt chẽ.
Pháp luật Việt Nam không xem án lệ là nguồn luật cơ bản như trong hệ thống pháp luật, nhưng đã chính thức thừa nhận án lệ là nguồn bổ trợ, áp dụng khi không có quy định pháp luật trực tiếp điều chỉnh, không có tập quán và không thể áp dụng tương tự pháp luật Điều này được thể hiện rõ tại:
- Khoản 2 Điều 6 Bộ luật Dân sự năm 2015: “Trường hợp không thể áp dụng tương tự pháp luật theo quy định tại khoản 1 Điều này thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của Bộ luật này, án lệ, lẽ công bằng.”;
- Khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015: “Việc áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng được thực hiện như sau:
Tòa án áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng để giải quyết vụ việc dân sự khi không thể áp dụng tập quán, tương tự pháp luật theo quy định tại Điều 5 và khoản 1 Điều 6 của Bộ luật dân sự, khoản 1 và khoản 2 Điều này.
Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự là những nguyên tắc được quy định tại Điều 3 của Bộ luật dân sự.
Án lệ được Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong giải quyết vụ việc dân sự khi đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố.
Lẽ công bằng được xác định trên cơ sở lẽ phải được mọi người trong xã hội thừa nhận, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo, không thiên vị và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của các đương sự trong vụ việc dân sự đó.”
* Tiêu chí lựa chọn và giá trị pháp lý của án lệ
Điều 2 Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP quy định án lệ phải đáp ứng ba tiêu chí cơ bản:
1. Có giá trị làm rõ quy định pháp luật còn có cách hiểu khác nhau hoặc thể hiện lẽ công bằng;
2. Có tính chuẩn mực;
3. Có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử.
Án lệ sau khi được công bố có giá trị để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng nhằm bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự được giải quyết thống nhất.
* Thực tiễn áp dụng án lệ tại Việt Nam hiện nay
Từ năm 2016 đến nay, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã công bố nhiều án lệ thuộc các lĩnh vực dân sự, hình sự, hành chính, kinh doanh – thương mại. Trong đó, án lệ dân sự chiếm tỷ lệ tương đối lớn, phản ánh nhu cầu thực tiễn trong việc giải quyết các tranh chấp dân sự ngày càng đa dạng và phức tạp.
Việc áp dụng án lệ trong xét xử đã từng bước góp phần khắc phục khoảng trống pháp luật, hạn chế tình trạng áp dụng pháp luật không thống nhất giữa các Tòa án, đồng thời nâng cao chất lượng lập luận và phán quyết của Thẩm phán.
Trong những năm gần đây, hệ thống Án lệ tại Việt Nam đã từng bước hình thành và phát triể, trở thành một công cụ quan trọng nhằm bảo đảm sự thống nhất trong hoạt động xét xử. Tính đến tháng 10/2025, Tòa án nhân dân tối cao đã công bố tổng cộng 72 Án lệ chính thức, bao gồm nhiều lĩnh vực pháp lý như dân sự, hình sự, kinh doanh thương mại, hành chính và lao động. Trong đó, cụ thể: Lĩnh vực hình sự có 17 Án lệ; lĩnh vực dân sự có 35 Án lệ; lĩnh vực hành chính có 4 án lệ; lĩnh vực hôn nhân và gia định có 5 Án lệ; lĩnh vực kinh doanh thương mại có 9 Án lệ; lĩnh vực lao động có 2 Án lệ.
* Những hạn chế, vướng mắc trong áp dụng án lệ
Thứ nhất, tiêu chí “tính chuẩn mực” còn chung chung
Quy định án lệ phải “có tính chuẩn mực” hiện chưa được giải thích rõ ràng, dẫn đến cách hiểu và vận dụng khác nhau trong thực tiễn lựa chọn án lệ. Đây là một trong những nguyên nhân khiến số lượng án lệ được công bố còn hạn chế so với nhu cầu thực tiễn xét xử.
Thứ hai, tính bắt buộc trong áp dụng án lệ chưa rõ ràng
Khoản 2 Điều 8 Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP cho phép Tòa án không áp dụng án lệ trong trường hợp có tình huống pháp lý tương tự nhưng phải nêu rõ lý do. Quy định này trên thực tế làm giảm tính ràng buộc của án lệ, đồng thời chưa có cơ chế kiểm soát tính hợp lý của các lý do không áp dụng án lệ.
Thứ ba, tâm lý e ngại và kỹ năng áp dụng án lệ
Một bộ phận Thẩm phán còn tâm lý thận trọng, e ngại khi áp dụng án lệ, nhất là trong những vụ việc phức tạp hoặc có sự giao thoa giữa các lĩnh vực pháp luật (dân sự – hành chính – kinh doanh, thương mại).
* Kiến nghị hoàn thiện cơ chế áp dụng án lệ
Một là, tiếp tục hoàn thiện cơ chế lựa chọn và phát triển án lệ theo hướng nâng cao cả chất lượng và số lượng án lệ được ban hành, gắn việc phát triển án lệ với tổng kết thực tiễn xét xử và phát hiện kịp thời những vướng mắc, bất cập của pháp luật hiện hành. Cần khuyến khích các Tòa án chủ động rà soát, đề xuất những bản án, quyết định có giá trị làm rõ vấn đề pháp lý mới, phức tạp để xem xét phát triển thành án lệ.
Hai là, làm rõ và cụ thể hóa hơn nữa các tiêu chí lựa chọn án lệ, đặc biệt là tiêu chí “tính chuẩn mực”, nhằm tránh cách hiểu chung chung, tạo điều kiện mở rộng nguồn án lệ nhưng vẫn bảo đảm chất lượng và giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật.
Ba là, tăng cường tính ràng buộc trong áp dụng án lệ. Đối với trường hợp vụ việc có tình huống pháp lý tương tự án lệ nhưng Tòa án không áp dụng, cần có cơ chế kiểm soát và đánh giá tính hợp lý của lý do không áp dụng, nhằm bảo đảm vai trò thực chất của án lệ trong xét xử.
Bốn là, đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho Thẩm phán, Hội thẩm về kỹ năng nghiên cứu, viện dẫn và áp dụng án lệ; đồng thời tăng cường công khai, cập nhật án lệ trên các cổng thông tin pháp luật chính thống để tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận và áp dụng trong thực tiễn xét xử.
Án lệ là bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp và tư pháp ở Việt Nam, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao chất lượng xét xử. Tuy nhiên, để án lệ thực sự phát huy vai trò là nguồn bổ trợ hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý, thống nhất nhận thức và nâng cao năng lực áp dụng án lệ trong thực tiễn. Đây là yêu cầu tất yếu trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ luật Dân sự năm 2015.

2. Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015.

3. Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

4. Các án lệ do Tòa án nhân dân tối cao công bố (tra cứu tại Thư viện Pháp luật và Cổng thông tin điện tử TANDTC).