Vai trò của trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố trong hoạt động tự quản địa phương

Theo quy định của Nghị định số 185 2026/NĐ-CP quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố, hoạt động tự quản của thôn, tổ dân phố do cộng đồng dân cư thảo luận, quyết định và tổ chức thực hiện, gồm:
 Bàn và quyết định chủ trương, mức đóng góp của nhân dân để xây dựng, sửa chữa, duy tu cơ sở hạ tầng, các công trình phúc lợi công cộng phục vụ đời sống cộng đồng trong phạm vi thôn, tổ dân phố theo quy định của pháp luật;
 Thực hiện việc thu, chi và quản lý các khoản đóng góp của nhân dân trong cộng đồng dân cư ngoài các khoản đóng góp do pháp luật quy định; quản lý, sử dụng các khoản kinh phí, tài sản do cộng đồng dân cư được giao quản lý hoặc tiếp nhận từ các nguồn tài trợ, ủng hộ hợp pháp khác, bảo đảm công khai, minh bạch;
 Xây dựng, sửa đổi, bổ sung hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố theo quy định của pháp luật trình Ủy ban nhân dân cấp xã phê duyệt và tổ chức thực hiện sau khi được ban hành;
 Tổ chức các hoạt động tự quản trong cộng đồng dân cư bảo đảm giữ gìn an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phát huy các giá trị văn hóa, phong tục, tập quán tốt đẹp và truyền thống đoàn kết trong cộng đồng dân cư; bảo vệ môi trường; phòng, chống các tệ nạn xã hội; chăm lo sức khỏe cộng đồng; khuyến khích các hoạt động tương trợ, giúp đỡ nhau phát triển kinh tế, giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân; xây dựng đời sống văn hóa và phát triển cộng đồng;
 Tổ chức thực hiện việc bầu, cho thôi làm Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố; bầu, cho thôi làm thành viên Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng theo quy định của pháp luật;
 Tham gia ý kiến đối với các nội dung liên quan trực tiếp đến đời sống của cộng đồng dân cư do chính quyền địa phương cấp xã lấy ý kiến theo quy định của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở;
 Biện pháp khuyến khích các hoạt động tự quản, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng dân cư; phát huy vai trò của các tổ chức tự quản, các tổ, nhóm cộng đồng trong việc xây dựng đời sống văn hóa, phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội tại địa bàn;
 Các công việc tự quản khác trong nội bộ cộng đồng dân cư không trái với quy định của pháp luật, phù hợp với thuần phong, mỹ tục và đạo đức xã hội.
          Hiệu quả tự quản của thôn, tổ dân phố phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: Quy định của pháp lý về tự quản, trình độ dân trí và ý sự đồng thuận của nhân dân, phong tục, tập quán... trong đó năng lực, uy tín của Trưởng thôn, Tổ trưởng Tổ dân phố là yếu tố quan trọng. Vai trò của Trưởng thôn, Tổ trưởng Tổ dân phố trong hoạt động tự quản địa phương được thể hiện trên các phương diện sau:
- Là đại diện cho cộng đồng dân cư: Trưởng thôn, Tổ trưởng Tổ dân phố được nhân dân tín nhiệm bầu ra, là đại diện chính thức cho cộng đồng dân cư giải quyết các công việc hỗ trợ chính quyền địa phương cấp xã tại địa bàn dân cư (tuyên truyền vận động, tổng hợp phản ánh, kiến nghị của nhân dân; cung cấp trao đổi thông tin, thực hiện chương trình kinh tế - xã hội...)
- Là người thực hiện nhiệm vụ tổ chức, điều hành hoạt động của thôn, tổ dân phố: Trực tiếp chủ trì hội nghị thôn, tổ dân phố để thực hiện những quyền của nhân dân theo quy định của Luật thực hiện dân chủ, theo dõi việc thực hiện các quyết định của cộng đồng dân cư và báo cáo kết quả công tác định kỳ trước nhân dân.
- Giữ vai trò vận động và kết nối: Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố có trách nhiệm vận động nhân dân tham gia phát triển kinh tế - xã hội, giữ gìn an ninh, trật tự, bảo vệ môi trường, xây dựng đời sống văn hóa và phát triển cộng đồng dân cư tại địa bàn; phối hợp với Ban Công tác Mặt trận, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức tự quản khác ở thôn, tổ dân phố và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc hỗ trợ triển khai nhiệm vụ quản lý nhà nước của chính quyền địa phương cấp xã tại địa bàn;
- Là đầu mối cây dựng khối đoàn kết: Trưởng thôn, Tổ trưởng Tổ dân phố là người nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân để phản ánh lên cấp có thẩm quyền, đồng thời giải quyết các mâu thuẫn nội bộ trong cộng đồng bằng hòa giải, đảm bảo thấu tình đạt lý
Để phát huy vai trò của Trưởng thôn, Tổ trưởng Tổ trưởng Tổ dân phố trong tự quản địa phương, cần tập trung nâng cao phẩm chất, năng lực, uy tín thông qua tập huấn, bồi dưỡng các nội dung về tự quản, về cơ chế phối hợp với chính quyền cấp xã và về kỹ năng hỗ trợ nhân dân, đặc biệt là hỗ trợ chuyển đổi số. Bên cạnh đó, cần bảo đảm chế độ, chính sách phù hợp thông qua phụ cấp và chế độ đãi ngộ tương xứng, khen thưởng kịp thời những người có thành tích xuất sắc và hỗ trợ phương tiện, trang thiết bị phục vụ thực hiện nhiệm vụ. Đổi mới phương thức vận động nhân dân, phối hợp chặt chẽ với Chi ủy, Ban công tác mặt trận, các đoàn thể, tổ tự quản; phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng để thông qua đó khuyến khích người dân tham gia bàn bạc, quyết định và giám sát các công việc chung.
Có thể thấy, Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố là cầu nối trực tiếp giữa chính quyền và nhân dân. Việc nâng cao năng lực, bảo đảm chế độ chính sách, đổi mới phương thức vận động nhân dân sẽ giúp Trưởng thôn, Tổ trưởng Tổ dân phố thực hiện tốt vai trò hoạt động tự quản ở địa phương góp phần xây dựng cộng đồng đoàn kết và phát triển bền vững trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay.