Quản trị cơ sở trong tiếp dân và giải quyết khiếu tố - tầm nhìn mới từ phân cấp quyền lực pháp lý

1. Phân cấp và sự xác lập vị thế của cấp xã
Dưới góc độ lý luận hành chính, việc giao quyền thực chất cho cấp cơ sở là giải pháp tối ưu để giảm tải cho bộ máy trung ương và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Luật số 136/2025/QH15 đã luật hóa tư duy này bằng cách khẳng định Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã là người trực tiếp phụ trách công tác tiếp công dân tại địa phương. Sự thay đổi này chuyển dịch vai trò của cấp xã từ một "cơ quan trung chuyển đơn thư" trở thành "cấp giải quyết thực thụ".
Chủ tịch UBND cấp xã hiện nay có thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu đối với các quyết định hành chính, hành vi hành chính của mình và của các công chức do mình quản lý trực tiếp. Trong công tác tố cáo, cấp xã cũng nắm quyền giải quyết đối với hành vi vi phạm pháp luật trong thực hiện nhiệm vụ của người đứng đầu, cấp phó cơ quan thuộc xã và cán bộ công chức thuộc quyền. Việc xác lập thẩm quyền rõ ràng này buộc chính quyền cơ sở phải tự đối diện và khắc phục những sai sót trong quản lý, thay vì trông chờ vào sự can thiệp của cấp trên.
2. Trách nhiệm người đứng đầu và cơ chế tham mưu hiện đại
Sự phân quyền đi kèm với các chế định khắt khe về trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu. Chủ tịch UBND cấp xã phải thực hiện tiếp công dân định kỳ ít nhất 02 ngày trong 01 tháng và thực hiện tiếp đột xuất trong các trường hợp gay gắt, phức tạp hoặc khi có nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng. Đây không còn là nhiệm vụ mang tính hình thức mà là trách nhiệm pháp lý bắt buộc, gắn liền với hiệu quả quản trị an ninh trật tự tại địa bàn. Để vận hành bộ máy chuyên nghiệp, pháp luật mới cho phép Chủ tịch UBND cấp xã giao cho một đơn vị phù hợp thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn như tham mưu phân công công chức tiếp dân thường xuyên, tiếp nhận và phân loại đơn thư. Cơ chế này giúp tách bạch giữa chức năng lãnh đạo và nghiệp vụ pháp lý, đảm bảo việc hướng dẫn người dân thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo luôn tuân thủ đúng trình tự, thủ tục pháp luật.
3. Đột phá công nghệ qua hình thức tiếp công dân trực tuyến
Một điểm sáng về mặt lý luận thực tiễn trong các văn bản pháp lý năm 2026 là việc chính thức hóa hình thức tiếp công dân trực tuyến. Đây là biểu hiện cụ thể của chuyển đổi số trong quản lý hành chính, cho phép kết nối giữa người tiếp công dân với người khiếu nại, tố cáo thông qua môi trường điện tử. Hình thức này đặc biệt có ý nghĩa thực tiễn đối với những người dân ở vùng sâu, vùng xa, người già yếu hoặc khuyết tật có nguyện vọng tiếp trực tuyến. Tuy nhiên, để thực hiện được, chính quyền cấp xã phải đảm bảo các điều kiện hạ tầng kỹ thuật khắt khe: kết nối mạng ổn định, có thiết bị tương tác trực tiếp và đặc biệt là phải có chức năng ghi âm, ghi hình, lưu trữ diễn biến buổi tiếp dưới dạng dữ liệu điện tử có giá trị pháp lý. Đây chính là bài toán thực tiễn về việc đầu tư nguồn lực và năng lực số cho cán bộ cấp cơ sở.
4. Quản trị các vụ việc phức tạp và cơ chế tạm đình chỉ giải quyết
Nghị định số 155/2026/NĐ-CP đã đưa ra những tiêu chí cụ thể để nhận diện một "vụ việc phức tạp", bao gồm các trường hợp phải xác minh tại nhiều địa điểm, có nhiều nội dung hoặc có tài liệu chứng cứ mâu thuẫn cần ý kiến chuyên gia. Việc định nghĩa rõ ràng này cung cấp căn cứ để chính quyền cấp xã phân loại và áp dụng các quy trình xử lý đặc thù, tránh việc áp dụng thời hạn giải quyết thông thường một cách máy móc cho các vụ việc có độ khó cao.
Đáng chú ý, Luật số 136/2025/QH15 đã bổ sung chế định tạm đình chỉ và đình chỉ giải quyết khiếu nại tại Điều 11a. Quy định này giải quyết các trở ngại khách quan như thiên tai, dịch bệnh hoặc khi cần chờ kết quả giải quyết từ một cơ quan khác. Điều này tạo ra một hành lang pháp lý linh hoạt, bảo vệ quyền lợi cho cả người dân và người giải quyết khi gặp các sự kiện bất khả kháng mà không làm mất đi tính liên tục của quá trình tố tụng hành chính.
5. Kiểm soát quyền lực và trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc
Sự phân cấp mạnh mẽ cho cấp xã được đối trọng bằng một hệ thống chế tài kỷ luật nghiêm khắc nhằm ngăn chặn sự lạm quyền hoặc thờ ơ trách nhiệm. Các Nghị định hướng dẫn năm 2026 đã cá thể hóa các hành vi vi phạm và hình thức xử lý tương ứng:
- Hình thức khiển trách được áp dụng đối với cán bộ có hành vi phiền hà, sách nhiễu, từ chối tiếp dân trái luật hoặc không ghi chép nội dung khiếu tố theo quy định.
- Hình thức cảnh cáo áp dụng cho việc tiết lộ thông tin người tố cáo, cố ý không thụ lý đơn đủ điều kiện hoặc làm sai lệch tài liệu chứng cứ.
- Hình thức cách chức hoặc bãi nhiệm là biện pháp mạnh tay nhất dành cho người đứng đầu nếu không tiếp dân định kỳ gây hậu quả nghiêm trọng, hoặc cố ý giải quyết trái pháp luật gây mất ổn định an ninh trật tự xã hội.
Hệ thống kỷ luật này đóng vai trò là "màng lọc liêm chính", đảm bảo rằng việc tăng quyền cho cấp xã luôn đi đôi với việc nâng cao đạo đức công vụ và trách nhiệm trước pháp luật.
Kết luận: Những quy định mới nhất về tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo đã xây dựng một mô hình quản trị cơ sở dựa trên sự tin tưởng vào cấp xã nhưng được kiểm soát bằng công nghệ và kỷ luật. Việc thực thi hiệu quả các quy định này không chỉ là nhiệm vụ hành chính mà còn là giải pháp căn cơ để giữ vững ổn định chính trị từ gốc rễ, đảm bảo mọi tiếng nói của nhân dân đều được lắng nghe và giải quyết một cách minh bạch, công bằng và đúng pháp luật. Trong thời gian tới, sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng số và bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ cấp xã sẽ là chìa khóa để đưa những tinh thần mới của Luật số 136/2025/QH15 thực sự đi vào đời sống.

Tài liệu tham khảo
1. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (đã được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 203/2025/QH15)
2. Luật Tiếp công dân số 42/2013/QH13.
3. Luật Khiếu nại số 02/2011/QH13.
4. Luật Tố cáo số 25/2018/QH14.
5. Luật số 136/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo năm 2025.
6. Nghị định số 154/2026/NĐ-CP ngày 15/05/2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức thi hành Luật Tiếp công dân (thay thế Nghị định số 64/2014/NĐ-CP)
7. Nghị định số 155/2026/NĐ-CP ngày 15/05/2026 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 124/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Khiếu nại.
8. Nghị định số 156/2026/NĐ-CP ngày 15/05/2026 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 31/2019/NĐ-CP ngày 10/04/2019 quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức thi hành Luật Tố cáo.