Tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về hoà giải ở cơ sở đáp ứng yêu cầu mô hình chính quyền địa phương 02 cấp

Sau khi thực hiện sắp xếp theo Nghị quyết số 202/2025/QH15, ngày 12 tháng 6 năm 2025 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, tỉnh Thái Nguyên có không gian phát triển rộng hơn với đặc điểm vừa có khu vực đô thị, công nghiệp, vừa có vùng nông thôn, miền núi. Quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đô thị hóa, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và biến động dân cư đã làm xuất hiện ngày càng nhiều mâu thuẫn, tranh chấp liên quan đến đất đai, bồi thường, hỗ trợ tái định cư, hôn nhân và gia đình, thừa kế, vay tài sản, quan hệ láng giềng, môi trường và an ninh trật tự tại khu dân cư. Trong bối cảnh đó, hòa giải ở cơ sở tiếp tục khẳng định vai trò là "tuyến đầu" trong phòng ngừa, giải quyết mâu thuẫn ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế phát triển thành các vụ việc phức tạp.
Để triển khai hiệu quả Luật Hòa giải ở cơ sở, tỉnh Thái Nguyên đã xây dựng hệ thống văn bản chỉ đạo, kế hoạch triển khai tương đối đồng bộ; ban hành các nghị quyết quy định mức chi, thường xuyên tổ chức tập huấn, kiểm tra, hướng dẫn và lồng ghép công tác hòa giải với công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng như các phong trào thi đua ở địa phương. Cơ chế phối hợp giữa cơ quan tư pháp với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội từng bước được củng cố, tạo điều kiện để công tác hòa giải đi vào nền nếp và hoạt động ngày càng thực chất.
Một trong những kết quả nổi bật là việc xây dựng được mạng lưới tổ hòa giải rộng khắp trên địa bàn. Đến nay, toàn tỉnh có trên 3.100 tổ hòa giải với hơn 21.000 hòa giải viên, bảo đảm mỗi khu dân cư đều có ít nhất một tổ hòa giải. Đội ngũ hòa giải viên có cơ cấu tương đối hợp lý, gồm bí thư chi bộ, trưởng thôn, trưởng ban công tác Mặt trận, đại diện các đoàn thể, người có uy tín trong cộng đồng; tỷ lệ hòa giải thành hằng năm duy trì khoảng 75-80%. Đặc biệt, từ năm 2014 đến hết năm 2025, toàn tỉnh đã tiếp nhận hơn 34.000 vụ việc hòa giải, trong đó hòa giải thành gần 25.000 vụ, đạt tỷ lệ 73,68%, góp phần hạn chế đáng kể khiếu kiện, tranh chấp kéo dài và củng cố khối đại đoàn kết trong cộng đồng dân cư.
Song song với việc kiện toàn tổ chức, tỉnh cũng chú trọng nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên. Hằng năm, trên 70% hòa giải viên được bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ; 100% hòa giải viên được tiếp cận chương trình, tài liệu tập huấn theo hướng dẫn của Bộ Tư pháp; nhiều tài liệu được số hóa, đăng tải trên Cổng thông tin điện tử nhằm tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác bồi dưỡng. Đồng thời, tỉnh đã bố trí hơn 16,48 tỷ đồng cho công tác hòa giải ở cơ sở, trong đó phần lớn kinh phí được dành cho hoạt động đào tạo, bồi dưỡng, hỗ trợ tổ hòa giải và chi trả thù lao cho hòa giải viên. Đây là nguồn lực quan trọng để duy trì hiệu quả hoạt động của hệ thống hòa giải ở cơ sở.
Thực tiễn triển khai cho thấy hòa giải ở cơ sở không chỉ giải quyết các mâu thuẫn trong cộng đồng mà còn góp phần giảm áp lực cho các cơ quan nhà nước, tiết kiệm thời gian, chi phí của người dân và hạn chế phát sinh các vụ việc khiếu nại, tố cáo vượt cấp. Nhiều tranh chấp về đất đai, hôn nhân gia đình, quan hệ dân sự, mâu thuẫn trong khu dân cư được giải quyết ngay từ cơ sở, không để trở thành điểm nóng về an ninh, trật tự. Đây cũng là minh chứng cho hiệu quả của phương châm lấy phòng ngừa là chính, giải quyết từ sớm, từ xa các vấn đề xã hội.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện cũng bộc lộ không ít khó khăn, bất cập. Một số quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 chưa theo kịp sự thay đổi của hệ thống pháp luật và mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Quy định về quyền, nghĩa vụ của hòa giải viên còn chưa đầy đủ; cơ chế huy động người có chuyên môn, người có uy tín tham gia hòa giải chưa rõ ràng; các quy định về công nhận kết quả hòa giải thành chưa thống nhất với Bộ luật Tố tụng dân sự. Đồng thời, một số quy định liên quan đến trách nhiệm của chính quyền cấp huyện không còn phù hợp sau khi cấp huyện kết thúc hoạt động từ ngày 01/7/2025. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa một số cơ quan, tổ chức ở cơ sở vẫn còn hình thức; việc huy động các đoàn thể tham gia hòa giải chưa thật sự đồng đều.
Bên cạnh những bất cập về thể chế, thực tiễn cũng đặt ra nhiều vấn đề mới cần được pháp luật điều chỉnh. Các tranh chấp phát sinh trong môi trường số, kinh doanh trực tuyến, thương mại điện tử, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hay các quan hệ dân sự mới ngày càng gia tăng nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể đối với hoạt động hòa giải ở cơ sở. Đồng thời, yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước cũng đòi hỏi cần bổ sung các quy định về sổ theo dõi điện tử, tập huấn trực tuyến, tài liệu số và các cơ chế hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương.
Từ thực tiễn tỉnh Thái Nguyên có thể thấy, việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về hòa giải ở cơ sở là yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước và xây dựng chính quyền địa phương hai cấp. Theo đó, cần sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở theo hướng phân định rõ trách nhiệm giữa cấp tỉnh và cấp xã; bổ sung đầy đủ quyền, nghĩa vụ của hòa giải viên và người tham gia hỗ trợ hòa giải; mở rộng các nội dung hỗ trợ kinh phí gắn với chuyển đổi số; hoàn thiện cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành và đồng bộ hóa với các luật có liên quan. Đồng thời, cần tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên, tăng cường phối hợp giữa cơ quan tư pháp, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng để nâng cao chất lượng hòa giải trong tình hình mới.
Có thể khẳng định rằng, hòa giải ở cơ sở không chỉ là một phương thức giải quyết tranh chấp mà còn là công cụ quản trị xã hội hiệu quả, góp phần xây dựng cộng đồng đoàn kết, ổn định và phát triển bền vững. Những kết quả đạt được từ thực tiễn tỉnh Thái Nguyên là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về hòa giải ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và nền hành chính hiện đại, phục vụ Nhân dân trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo
Báo cáo số: 368/BC-STP ngày 16 tháng 6 năm 2026 của Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên khảo sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về hoà giải ở cơ sở.