Phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân trong việc nâng cao tính tự giác chấp hành pháp luật tại cộng đồng

Thực tiễn đã chỉ ra rằng, pháp luật dù có hoàn thiện, tiến bộ đến đâu cũng khó có thể phát huy trọn vẹn giá trị nếu chỉ nằm lại trên những văn bản quy phạm khô cứng hay được điều hành đơn thuần bằng những mệnh lệnh hành chính một chiều. Pháp luật chỉ thực sự sống động, bền vững khi nó chạm tới nhận thức, thẩm thấu vào tình cảm và trở thành thói quen hành xử tự giác, văn minh của mọi thành viên trong cộng đồng. Để tinh thần thượng tôn pháp luật thực sự trở thành nếp sống văn hóa, hoạt động giám sát của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và các tầng lớp Nhân dân chính là chiếc cầu nối vững chắc, là phương thức phát huy dân chủ và bồi đắp ý thức công dân hữu hiệu nhất.
Giám sát ở cơ sở không đơn thuần là hoạt động kiểm tra nhằm phát hiện hạn chế, thiếu sót hay kiến nghị xử lý vi phạm. Ý nghĩa cốt lõi và cao đẹp hơn của công tác giám sát chính là thiết chế kiểm soát quyền lực, nhắc nhở và nâng cao tinh thần trách nhiệm, đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức khi giải quyết công việc with Nhân dân. Khi chính quyền phục vụ liêm chính, minh bạch, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân thì niềm tin xã hội sẽ được nhân lên vững chắc. Niềm tin ấy chính là tiền đề (cơ sở) để ý thức tự giác chấp hành pháp luật hình thành và lan tỏa. Mặt khác, giám sát là phương thức phát huy nền dân chủ trực tiếp theo phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Khi người dân được trực tiếp tham gia bàn bạc, giám sát việc thực thi các chính sách an sinh, đất đai, xây dựng nông thôn mới, họ không còn đứng ở vị thế thụ động mà trở thành chủ thể thực sự, chủ động chuyển hóa nhận thức từ việc chấp hành vì e ngại chế tài sang tự giác tuân thủ vì nhận thức rõ trách nhiệm đối với sự bình yên, phát triển của quê hương.
Tại xã Hiệp Lực - một địa phương đang trong tiến trình chuyển đổi kinh tế - xã hội tích cực, Ủy ban MTTQ Việt Nam xã và các tổ chức chính trị - xã hội đã không ngừng đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, gắn công tác giám sát, phản biện xã hội với các nhiệm vụ chính trị trọng tâm và đời sống dân sinh. Trong 9 tháng đầu năm 2026, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội xã Hiệp Lực đã chủ động xây dựng kế hoạch và tổ chức thực hiện 04 cuộc giám sát chuyên đề độc lập với nhiều nội dung thiết thực. Nổi bật trong đó là việc tổ chức giám sát chặt chẽ tại 14 điểm bỏ phiếu phục vụ công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031, góp phần quan trọng để ngày hội non sông diễn ra dân chủ, an toàn, đúng quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội xã đã đi sâu giám sát việc tổ chức lấy ý kiến Nhân dân trong sắp xếp địa giới thôn và bố trí, giải quyết chế độ, chính sách đối với những người hoạt động ở thôn; giám sát tiến độ và việc triển khai nguồn vốn thuộc Tiểu dự án 2 - Dự án 3 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2025; đồng thời tăng cường giám sát hoạt động của Ban Công tác Mặt trận tại các khu dân cư. Ngoài ra, MTTQ xã còn đồng hành, tham gia 03 cuộc giám sát chuyên đề do HĐND xã chủ trì liên quan trực tiếp đến công tác an sinh xã hội, chính sách hỗ trợ hộ nghèo, cận nghèo và các đối tượng bảo trợ xã hội.
Đặc biệt, điểm sáng mang tính đột phá của MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội xã trong thời gian qua là đã gắn kết chặt chẽ giữa giám sát với phản biện xã hội và lắng nghe ý kiến Nhân dân ngay từ khâu dự thảo chính sách. Tổ chức hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Đề án “Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung, tạo ra sản phẩm sạch và an toàn đáp ứng nhu cầu của thị trường giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035”. Các ý kiến phản biện thẳng thắn, sâu sắc và đầy trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân, cán bộ hưu trí và đại diện các hợp tác xã, tập trung làm rõ quy hoạch vùng sản xuất tập trung, lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi chủ lực, xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP, liên kết bao tiêu nông sản gắn với ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số và bảo vệ môi trường nông thôn. Khi người dân được trực tiếp tham gia thảo luận, phản biện và đóng góp trí tuệ vào dự thảo đề án, họ hiểu rõ những quy định của Nhà nước về an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường là vì lợi ích thiết thân của chính mình, từ đó tự nguyện, đồng lòng ký cam kết và chấp hành nghiêm túc các quy trình sản xuất an toàn.
Song song với đó, việc phối hợp triển khai hiệu quả mô hình “Tháng nghe dân nói” và công tác tiếp xúc cử tri đã tạo nên những nhịp cầu đối thoại dân chủ, chân thành giữa cán bộ với nhân dân. Trong 9 tháng đầu năm, MTTQ VN xã đã phối hợp tổ chức thành công 01 hội nghị tiếp xúc cử tri của đại biểu HĐND tỉnh và 03 hội nghị tiếp xúc cử tri của đại biểu HĐND xã, thu hút 667 lượt cử tri tham dự, ghi nhận 99 lượt phát biểu với 176 ý kiến, kiến nghị liên quan trực tiếp đến cấp đổi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, nâng cấp đường giao thông nông thôn, xử lý rác thải sinh hoạt và an ninh trật tự. Mọi ý kiến phản ánh đều được tổng hợp, theo dõi sát sao quá trình tiếp thu, xử lý của chính quyền và kịp thời phản hồi minh bạch để cử tri theo dõi.
Bên cạnh những kết quả đáng khích lệ, thẳng thắn nhìn nhận, hoạt động giám sát tại cơ sở vẫn còn một số khó khăn, trăn trở. Đội ngũ cán bộ làm công tác Mặt trận và các đoàn thể ở cơ sở đa phần hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, khối lượng công việc chuyên môn lớn nên thời gian dành cho hoạt động giám sát chuyên sâu còn eo hẹp. Kỹ năng nghiên cứu văn bản quy phạm và năng lực phản biện đối với một số lĩnh vực chuyên môn sâu như đầu tư công, quản lý tài nguyên đôi khi chưa đồng đều. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong nắm bắt, tổng hợp phản ánh của nhân dân tuy đã được chú trọng tập huấn nhưng chưa thực sự đồng bộ và phát huy hết tiềm năng.
Công tác giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội xã Hiệp Lực cho thấy công tác giám sát chỉ thực sự có sức sống khi bắt nguồn từ chính những vấn đề bức xúc, thường nhật của nhân dân; tuyệt đối tránh cách làm hình thức, làm theo phong trào hoặc dàn trải thiếu chiều sâu. Phát huy sức mạnh hiệp thương, phối hợp đồng bộ giữa MTTQ với HĐND, UBND và các đoàn thể chính trị - xã hội; gắn kết nhịp nhàng giữa giám sát chuyên trách với hoạt động tự quản của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng và các tổ tự quản khu dân cư. Đồng thời, giám sát phải luôn đi liền với kiên trì đôn đốc, theo dõi đến cùng kết quả giải quyết kiến nghị, bởi lẽ thước đo hiệu quả của công tác giám sát chính là mức độ hài lòng và sự chuyển biến thực chất trong đời sống nhân dân.
Để hoạt động giám sát của MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội tiếp tục phát huy hiệu quả, thực sự là đòn bẩy nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật trong cộng đồng, cần tập trung vào một số nhóm giải pháp trọng tâm sau:
Thứ nhất, đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật theo hướng gần dân, sát thực tiễn và lồng ghép chặt chẽ với kết quả giám sát. Cần khắc phục triệt để lối truyền thông một chiều, thay vào đó, đẩy mạnh hình thức đối thoại, trao đổi hai chiều, phân tích cụ thể các vụ việc thực tiễn đã được giám sát để người dân dễ hiểu, dễ nhớ. Nội dung tuyên truyền cần bám sát những đạo luật liên quan mật thiết đến cơ sở như Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, Luật Đất đai, các quy định về trật tự an toàn giao thông, môi trường và an toàn thực phẩm. Tích cực tận dụng các nền tảng mạng xã hội, các trang thông tin điện tử, nhóm liên lạc thôn bản để lan tỏa những thông điệp pháp luật ngắn gọn, dễ tiếp cận, giúp người dân chuyển biến từ “biết luật” sang “hiểu luật, tin luật và tự giác sống, làm việc theo pháp luật”.
Thứ hai, lựa chọn nội dung giám sát là những vấn đề trọng điểm mà Nhân dân đặc biệt quan tâm. Hằng năm, MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội cần chủ động nắm bắt tâm tư, dư luận để lựa chọn nội dung giám sát có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, quản lý trật tự xây dựng nông thôn, quản lý nguồn vốn các chương trình mục tiêu quốc gia và việc thực thi đạo đức công vụ của cán bộ chuyên môn. Đồng thời, nâng cao hơn nữa chất lượng phản biện xã hội đối với các đề án, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trước khi ban hành, đảm bảo mọi chủ trương đưa ra đều hợp lòng dân, xuất phát từ quyền lợi của Nhân dân và có tính khả thi cao trong đời sống.
Thứ ba, chuẩn hóa và thực hiện nghiêm ngặt quy trình tiếp nhận, giải quyết và phản hồi kiến nghị sau giám sát. Cần duy trì hiệu quả mô hình “Tháng nghe dân nói” gắn với các buổi tiếp xúc, đối thoại định kỳ giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với nhân dân. Mọi ý kiến phản ánh của bà con phải được tổng hợp kịp thời, chuyển đúng địa chỉ cơ quan có thẩm quyền; đặc biệt MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội phải phát huy vai trò đôn đốc, giám sát việc giải quyết và công khai kết quả xử lý tại nhà văn hóa thôn, trên hệ thống truyền thanh để người dân biết, theo dõi và kiểm chứng. Khi nhân dân nhận thấy tiếng nói phản ánh của mình được chính quyền trân trọng, giải quyết dứt điểm và thấu tình đặt lý, niềm tin vào sự công minh của pháp luật sẽ được củng cố bền vững.
Thứ tư, củng cố mối quan hệ phối hợp đồng bộ và phát huy vai trò nòng cốt của các lực lượng tự quản ở khu dân cư. Coi trọng, nâng cao hiệu quả hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, Ban Công tác Mặt trận và các Tổ hòa giải cơ sở. Khéo léo kết hợp giữa sự nghiêm minh của pháp chế với các quy ước, hương ước văn hóa tốt đẹp và uy tín của các già làng, trưởng họ để kịp thời hòa giải mâu thuẫn, cảm hóa những trường hợp vi phạm ngay từ lúc mới manh nha, giữ vững bình yên cho từng mái nhà, ngõ xóm.
Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức giám sát và tiếp nhận phản ánh của Nhân dân. Tiếp tục quan tâm bồi dưỡng, nâng cao trình độ ứng dụng công nghệ thông tin cho cán bộ Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội cấp cơ sở, thuần thục trong quản lý văn bản điện tử, họp trực tuyến và khai thác dữ liệu số. Đồng thời, chủ động ứng dụng công nghệ số để xây dựng các kênh tiếp nhận phản ánh, kiến nghị trực tuyến của người dân một cách nhanh chóng, thuận tiện. Để rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền, Mặt trận với người dân, tăng tính công khai minh bạch và tạo điều kiện thuận lợi nhất để mọi người dân đều có thể dễ dàng tham gia giám sát mọi mặt đời sống xã hội.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Những bài học kinh nghiệm và kết quả đạt được từ thực tiễn công tác Mặt trận tại xã Hiệp Lực đã khẳng định: Giám sát tốt sẽ phát hiện và khắc phục kịp thời những khiếm khuyết trong thực thi pháp luật; phản biện tốt sẽ đưa chủ trương, chính sách sát với thực tiễn đời sống; lắng nghe và phản hồi thấu đáo sẽ khơi dậy mạnh mẽ quyền làm chủ của Nhân dân.
Khi vai trò làm chủ của Nhân dân được tôn trọng và bảo đảm bằng sức mạnh của pháp chế xã hội chủ nghĩa, tinh thần thượng tôn pháp luật sẽ trở thành nếp sống văn hóa, hành động tự giác thường nhật của mỗi người dân và toàn thể cộng đồng. Đó chính là cội nguồn sức mạnh, là đòn bẩy vững chắc nhất để xây dựng chính quyền cơ sở liêm chính, vững mạnh, vì cuộc sống ấm no, bình yên và hạnh phúc của Nhân dân.