Phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn và khai thác giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển sinh kế bền vững tại tỉnh Thái Nguyên

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để khai thác hiệu quả tiềm năng di sản, mà quan trọng hơn là làm thế nào để chính những cộng đồng đang gìn giữ các giá trị văn hóa ấy được tham gia một cách chủ động và được thụ hưởng những lợi ích thiết thực từ quá trình phát triển. Bởi lẽ, nếu người dân chỉ dừng lại ở vai trò bảo tồn, gìn giữ mà chưa thực sự trở thành chủ thể sáng tạo, tổ chức và hưởng lợi từ các hoạt động văn hóa thì giá trị của di sản khó có thể được phát huy một cách bền vững. Điều đó đặt ra yêu cầu cần đổi mới cách tiếp cận trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa: từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên khai thác tài nguyên văn hóa sang mô hình phát triển dựa vào cộng đồng, lấy người dân làm trung tâm, vừa là chủ thể sáng tạo, gìn giữ, trao truyền các giá trị di sản, vừa là đối tượng trực tiếp thụ hưởng thành quả của quá trình phát triển. Đây không chỉ là yêu cầu của công tác bảo tồn và phát huy di sản, mà còn là vấn đề có ý nghĩa sâu sắc đối với mục tiêu phát triển bao trùm, hài hòa và bền vững ở Thái Nguyên hiện nay.
Người dân là chủ thể sáng tạo và lưu giữ các giá trị văn hóa
Di sản văn hóa không chỉ mang giá trị lịch sử, tinh thần mà còn chứa đựng tiềm năng kinh tế và xã hội, trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển địa phương. Thông qua việc kết nối bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, dịch vụ và các sản phẩm đặc trưng, tạo cơ hội sinh kế, việc làm và thu nhập cho cộng đồng. Ở Thái Nguyên, văn hóa trà không chỉ gắn với sản xuất nông nghiệp mà còn hàm chứa những giá trị đặc sắc về tri thức bản địa, nghệ thuật chế biến, thưởng trà và lối sống cộng đồng. Bên cạnh đó, bản sắc văn hóa các dân tộc với hệ thống lễ hội, ẩm thực, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian cùng các di tích lịch sử, văn hóa là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng và các loại hình dịch vụ. Qua đó, di sản không chỉ được bảo tồn, phát huy mà còn có thể trở thành nền tảng tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân địa phương.
Người dân phải được hưởng lợi thực chất từ quá trình khai thác di sản
Việc khai thác các giá trị di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng địa phương. Theo đó, cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào các hoạt động du lịch, dịch vụ, sản xuất sản phẩm thủ công và phát triển các sản phẩm đặc trưng; đồng thời hỗ trợ họ nâng cao kỹ năng nghề nghiệp, năng lực kinh doanh, quảng bá và tiếp cận thị trường. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế liên kết và phân chia lợi ích hợp lý giữa người dân, doanh nghiệp và các chủ thể tham gia, bảo đảm sự tham gia và hưởng lợi của cộng đồng trong chuỗi giá trị. Đây cũng là điều kiện quan trọng để tạo động lực cho người dân chủ động gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Bảo tồn văn hóa phải gắn với bảo vệ giá trị và bản sắc cộng đồng         
Phát triển kinh tế từ di sản cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng các giá trị nguyên gốc, bản sắc và đời sống văn hóa của cộng đồng. Cần hạn chế xu hướng ưu tiên lợi ích thương mại ngắn hạn, dẫn đến sân khấu hóa, làm sai lệch hoặc biến các phong tục, tập quán truyền thống thành những sản phẩm trình diễn đơn thuần phục vụ du khách. Đặc biệt, đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số, cần tôn trọng tiếng nói, tập quán, tri thức bản địa và quyền tham gia của người dân trong quyết định cách thức bảo tồn, phát huy di sản. Bởi bảo tồn văn hóa không chỉ là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là bảo vệ bản sắc, lòng tự tôn và sự gắn kết của cộng đồng trong đời sống hiện tại.
Tiềm năng phát huy giá trị di sản vắn hóa gắn với phát triển sinh kế tại Thái Nguyên
Thái Nguyên hiện có 399 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng; trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt, 67 di tích quốc gia và 329 di tích cấp tỉnh; có 45 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 1 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái)(1). Thái Nguyên có nhiều tiềm năng chuyển hóa giá trị di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển sinh kế bền vững cho người dân. Nổi bật là văn hóa trà gắn với các vùng chè truyền thống, tri thức sản xuất và nghệ thuật thưởng trà, tạo điều kiện phát triển du lịch trải nghiệm và nâng cao giá trị sản phẩm chè. Bên cạnh đó, bản sắc văn hóa các dân tộc, kiến trúc nhà ở truyền thống, ẩm thực, lễ hội và nghề thủ công tại các địa bàn vùng cao mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, dịch vụ và các sản phẩm đặc trưng. Các di tích lịch sử như ATK Định Hóa cũng có khả năng kết nối hoạt động tham quan, giáo dục truyền thống với phát triển các dịch vụ phục vụ du lịch, tạo thêm việc làm và thu nhập cho cư dân địa phương. Tuy nhiên, quá trình này vẫn đặt ra những vấn đề cần quan tâm như chất lượng sản phẩm du lịch chưa đồng đều(*), năng lực làm du lịch của một bộ phận người dân còn hạn chế, liên kết giữa cộng đồng và doanh nghiệp chưa chặt chẽ, trong khi nguy cơ mai một hoặc thương mại hóa các giá trị văn hóa truyền thống vẫn cần được quan tâm giải quyết. Vì vậy, cần có những giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm người dân thực sự trở thành chủ thể tham gia và được hưởng lợi từ quá trình phát huy giá trị di sản.
Một số giải pháp trọng tâm nhằm phát huy quyền làm chủ của người dân và phát triển di sản bền vững tại Thái Nguyên
Trước hết, tăng cường sự tham gia của nghệ nhân và cộng đồng trong quản lý, bảo tồn và phát huy di sản: Dù nguồn lực di sản có phong phú đến đâu, tính bền vững của các mô hình sinh kế văn hóa tại Thái Nguyên vẫn phụ thuộc đáng kể vào mức độ tham gia và vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương. Để hạn chế nguy cơ thương mại hóa làm sai lệch giá trị di sản, cần tập trung triển khai nhóm giải pháp cốt lõi như: Một là, trao quyền và tạo điều kiện cho các nghệ nhân dân gian và chủ thể văn hóa tham gia trực tiếp vào quá trình bảo tồn và khai thác di sản; Hai là, xây dựng và ban hành "Quy ước bảo tồn văn hóa trong cộng đồng"; Ba là, thiết lập cơ chế tự quản và kiểm soát chất lượng du lịch do chính người dân địa phương vận hành.
Tiếp theo, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng bảo đảm quyền tham gia thực chất của cộng đồng trong quá trình bảo tồn, quản lý và khai thác di sản; đồng thời xây dựng cơ chế phân chia lợi ích minh bạch, công bằng giữa người dân, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan. Cùng với đó, cần khuyến khích phát triển các mô hình sinh kế gắn với bản sắc địa phương như du lịch cộng đồng, sản phẩm OCOP, làng nghề truyền thống, ẩm thực và các sản phẩm văn hóa đặc trưng, qua đó tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Một giải pháp quan trọng khác là chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực cho cộng đồng về kỹ năng làm du lịch, quản trị kinh doanh, quảng bá sản phẩm, ứng dụng công nghệ số và ngoại ngữ, giúp người dân chủ động tham gia vào thị trường. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã, nghệ nhân và cộng đồng dân cư để hình thành chuỗi giá trị văn hóa - du lịch - dịch vụ có tính bền vững.
Đặc biệt, mọi hoạt động khai thác di sản phải đặt trong mối quan hệ hài hòa với yêu cầu bảo tồn, tôn trọng bản sắc và phong tục của cộng đồng, tránh chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt mà làm mai một hoặc biến dạng các giá trị văn hóa truyền thống. Qua đó, bảo đảm di sản không chỉ trở thành nguồn lực phát triển kinh tế mà còn thực sự góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và củng cố vai trò chủ thể của người dân trong phát triển văn hóa địa phương.

Di sản chỉ thực sự sống khi cộng đồng được thụ hưởng. Di sản văn hóa không chỉ là những giá trị được lưu giữ từ quá khứ mà còn là nguồn lực quan trọng kiến tạo tương lai của mỗi cộng đồng. Trong hành trình phát triển, người dân không đơn thuần là những người bảo tồn, gìn giữ di sản mà phải thực sự trở thành chủ thể sáng tạo, phát huy và thụ hưởng những giá trị văn hóa của chính mình. Vì vậy, phát triển văn hóa không thể chỉ được đánh giá bằng quy mô du lịch, số lượng du khách hay doanh thu dịch vụ, mà quan trọng hơn là khả năng tạo sinh kế, nâng cao chất lượng cuộc sống và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Đối với Thái Nguyên, phát huy giá trị di sản cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn bản sắc văn hóa, phát triển kinh tế và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân. Khi cộng đồng được tham gia, được tôn trọng và được hưởng lợi từ di sản, công tác bảo tồn mới có nền tảng bền vững, các giá trị văn hóa mới thực sự được tiếp nối và lan tỏa trong đời sống. Bởi suy cho cùng, di sản chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi những người gìn giữ di sản có thể sống tốt hơn từ chính những giá trị văn hóa mà họ đang trao truyền cho các thế hệ mai sau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. https://baothainguyen.vn/van-hoa/202605/phoi-hop-ho-tro-xay-dung-thai-nguyen-thanh-mot-trung-tam-van-hoa-the-thao-du-lich-91d7d0b
2. Đề án phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030
3.*https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/phat-trien-du-lich-tinh-thai-nguyen-trong-giai-doan-hien-nay-thuc-trang-va-giai-
phap-152220.html